Stel iemand vraagt je wanneer Oekraïne als land begon, en je merkt dat je het antwoord schuldig moet blijven. Dat is niet ongewoon. Sommigen beweren dat Oekraïne als natie nauwelijks bestaat, anderen claimen een ononderbroken beschaving van meer dan duizend jaar. De werkelijkheid is rijker en verrassender dan beide uitersten. Dit is wat we op basis van archeologie, kronieken en serieuze geschiedschrijving werkelijk weten over de geschiedenis van Oekraïne, en waarom zo veel van die geschiedenis nog altijd heftig wordt betwist.
De bodem spreekt: vroegste bewoners van het steppeland
Het gebied dat nu Oekraïne heet, is al duizenden jaren bewoond. Archeologen vonden hier resten van de Trypillia-cultuur, een vroeg-agrarische samenleving die tussen ruwweg 5500 en 2750 voor Christus grote nederzettingen bouwde. Later kwamen de Scythen, nomadische ruiters die de Griekse kolonies aan de Zwarte Zeekust handelspartners en soms vijanden waren. Herodotus beschreef ze al uitvoerig. De steppe was nooit leeg: ze was een kruispunt tussen Azië en Europa, waar volkeren doortrokken, vestigden en verdwenen. Dat maakt het grondgebied van het huidige Oekraïne tot een van de best gedocumenteerde prehistorische zones van het continent.
Kijev-Rus: een middeleeuwse grootmacht die niemand exclusief kan claimen
In de negende eeuw ontstond in en rond de stad Kyiv een statelijk verband dat we Kijev-Rus noemen. Het was een lossere federatie van vorstendommetjes dan natiestaten zoals wij die kennen, maar het was in zijn tijd een van de machtigste entiteiten in Europa. Vorst Vladimir liet in 988 het christendom invoeren, wat de band met Byzantium verstevigde.
Hier begint de betwisting. Zowel Rusland als Oekraïne claimen Kijev-Rus als hun directe voorloper. Historici zijn echter duidelijk: Kijev-Rus was een gedeeld erfgoed van meerdere volkeren die er later uit voortkwamen. Het was geen Russische staat die later Oekraïne voortbracht, maar een gemeenschappelijke voorloper van onder meer Oekraïners, Russen en Wit-Russen. Rusland als politieke eenheid bestond nog niet toen Kyiv al eeuwen een metropool was.
De Mongoolse verwoesting van 1240 en de twee paden die erop volgden
In 1240 verwoestten de Mongolen Kyiv grondig. Reizigers die jaren later door de stad trokken, beschreven een landschap vol botten. Die catastrofe is geen detail in de geschiedenis van Oekraïne, het is een scharnierpunt. De noordelijker gelegen Russische vorstendommen herstelden zich onder sterk gecentraliseerd gezag, waarbij de Mongoolse invloed op bestuur en belasting aantoonbaar groot was. De Oekraïense gebieden kwamen later grotendeels onder het Groothertogdom Litouwen en daarna de Pools-Litouwse Unie. Dat zijn twee fundamenteel verschillende politieke en culturele trajecten vanuit dezelfde middeleeuwse vertrekpositie.
De Kozakken als vroegmoderne politieke kracht
In de zestiende en zeventiende eeuw ontstond aan de Dnjepr een unieke militaire en maatschappelijke organisatie: de Zaporozjische Sich. De Kozakken waren geen simpele strijders. Ze hadden eigen wetgeving, kozen hun leiders (hetmannen) en claimden politieke soevereiniteit. Het Hetmanaat, het bestuurlijke gebied dat zij in 1648 na de opstand van Bohdan Khmelnytsky vestigden, was een vroegmoderne staatsvorm. Historici beschouwen dit als een van de eerste duidelijke uitingen van een Oekraïense politieke identiteit, los van Poolse of Russische structuren.
Opgeslokt maar niet opgelost: keizerrijk en Habsburgers
Tegen het einde van de achttiende eeuw was Oekraïne verdeeld. Het Russische keizerrijk controleerde het grootste deel en voerde een consequent assimilatiebeleid. In 1863 en 1876 verbood St.-Petersburg het gebruik van het Oekraïens in publicaties en onderwijs. Het westelijke deel, Galicië, viel onder Oostenrijks-Habsburgs bestuur en werd paradoxaal genoeg een vrijhaven voor Oekraïense cultuur, kranten en universiteitsonderwijs. Twee regimes, twee uitkomsten: in het Habsburgse deel bloeide een Oekraïense nationale beweging open, terwijl die in het Russische deel stelselmatig werd onderdrukt.
De korte republiek van 1917 tot 1921
Na de Russische Revolutie riep Oekraïne in 1917 eerst autonomie en later onafhankelijkheid uit. De Oekraïense Volksrepubliek bestaat maar enkele jaren als werkelijke staat, maar die periode is cruciaal. Ze bewijst dat Oekraïne niet plotseling in 1991 op het idee van soevereiniteit kwam. Er waren grondwetten, diplomatieke verdragen en een eigen leger. Dat dit experiment eindigde in opname in de Sovjet-Unie was het resultaat van militaire neerlaag, niet van een afwezige nationale identiteit.
Sovjet-Oekraïne: industrialisatie, de Holodomor en een papieren republiek
In de Sovjet-Unie kreeg Oekraïne de status van Unie-republiek, inclusief eigen grondgebied en instellingen. Maar soevereiniteit was dit niet. De hongersnood van 1932 en 1933, de Holodomor, kostte naar schatting 3,5 tot 7 miljoen Oekraïners het leven. Wetenschappers discussiëren over de precieze omvang en over de intentionaliteit, maar het dodelijke karakter en de rol van het Sovjet-beleid staan buiten kijf. Tegelijk industrialiseerde Oekraïne in hoog tempo en groeide de stedelijke bevolking enorm. Het is de paradox van die periode: tegelijkertijd opgebouwd en uitgehold.
Waarom de grenzen er uitzien zoals ze doen
De huidige grenzen van Oekraïne zijn het resultaat van meerdere verschuivingen, niet van één historisch moment. Galicië en Wolynië kwamen er na de Tweede Wereldoorlog bij, afgenomen van Polen. Boekovina werd ingelijfd vanuit Roemenië. De Krim, van oudsher Tataars en later Russisch bestuurlijk gebied, werd in 1954 intern overgeheveld naar de Oekraïense Sovjet-Socialistische Republiek, een beslissing die weinig gevolgen had zolang de Unie bestond, maar na 1991 een open wond werd. Transkarpatië heeft een eigen Hongaarse minderheid en een complex verleden. Wie de kaart van Oekraïne ziet, ziet twintigste-eeuwse politieke beslissingen die lagen op lagen van oudere geschiedenis stapelen.
1991: geen verrassing voor wie de geschiedenis kende
Op 1 december 1991 stemde meer dan 90 procent van de Oekraïense bevolking voor onafhankelijkheid, inclusief grote meerderheden in Russischtalige regio’s. Wie dacht dat dit uit het niets kwam, kende de voorgeschiedenis niet. De nationale beweging Ruch had al jaren georganiseerd. Het geheugen aan de Holodomor was levend. De Kozakkentraditie werd actief heropgepakt. Onafhankelijkheid was niet het begin van een Oekraïense identiteit, het was een voorlopig eindpunt van een lange onderdrukking ervan.
De strijd om het verleden zelf
Wat de geschiedenis van Oekraïne bijzonder maakt, is dat de feiten zelf worden bevochten. Niet alleen de interpretatie, ook de toegang tot archieven, de formulering in schoolboeken en de vraag welke herinneringen officieel mogen bestaan. Russische staatsnarratieve beschrijven Oekraïners traditioneel als een onderafdeling van het Russische volk, een claim die haaks staat op wat historici en demografen documenteren. Oekraïense nationalistische versies overdrijven soms de continuïteit en minimaliseren de complexiteit. Serieuze geschiedschrijving, van historici als Serhii Plokhy of Timothy Snyder, probeert die twee retorische extremen te vermijden en te werken met wat bronnen en archeologie werkelijk aantonen.
Verder lezen en verdiepen
Wie de geschiedenis van Oekraïne serieus wil bestuderen, komt het best uit bij een paar betrouwbare vertrekpunten. “The Gates of Europe” van Serhii Plokhy is de meest toegankelijke en wetenschappelijk solide synthese in het Engels, en is inmiddels in meerdere talen vertaald. Timothy Snyders “Bloodlands” geeft de context van de gewelddadige twintigste eeuw in Centraal-Europa. Voor de vroegmoderne periode is Paul Robers werk over de Kozakken onmisbaar. Nederlandstalige lezers kunnen ook terecht bij de geschiedenisreeksen van uitgeverij Prometheus en bij de website van het Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), dat geregeld Oekraïne-gerelateerde analyses publiceert.
Dit grondgebied was nooit leeg, nooit homogeen en nooit simpelweg een uitloper van een andere natie. Kijev-Rus is een gedeeld erfgoed waar meerdere landen aanspraken op maken. De Kozakken bouwden echte staatsinstellingen op. De Habsburgers lieten meer culturele ruimte dan de tsaren ooit deden. En de onafhankelijkheid van 1991 was de uitkomst van iets dat veel ouder was dan de Sovjet-Unie. De debatten over Oekraïne zijn scherp omdat er iets concreets op het spel staat: wiens versie van het verleden als geldig wordt erkend, en door wie.
